دندان کودکان از چه سنی خراب میشود؟

پوسیدگی دندان در کودکان، یکی از شایع‌ترین مشکلات سلامت دهان و دندان است که می‌تواند سبب نگرانی والدین باشد و اکثر پدر و مادرها با این سوال روبرو می‌شوند که دندان کودکان از چه سنی خراب میشود؟ پوسیدگی دندان می‌تواند از زمان رویش اولین دندان شیری، معمولاً حدود ۶ ماهگی، آغاز شود و بدون مراقبت و پیشگیری مناسب به‌سرعت پیشرفت کند. همچنین اولین دندان آسیاب دائمی که حدود ۶ سالگی رویش می‌کند، یکی از دندان‌های بسیار مستعد پوسیدگی در کودکان است. در این مقاله، زمان شروع پوسیدگی دندان کودکان، اولین علائم و نشانه‌های آن، پوسیدگی زودرس یا سندرم شیشه شیر، عوامل مؤثر بر ایجاد پوسیدگی، بهترین زمان اولین مراجعه به دندانپزشک و روش‌های پیشگیری و درمان پوسیدگی دندان کودک را بررسی می‌کنیم.

زنگ خطر پوسیدگی دندان؛ دندان کودکان از چه سنی خراب می‌شود؟

پوسیدگی دندان کودکان می‌تواند همزمان با رویش اولین دندان شیری، یعنی حدود ۶ ماهگی، آغاز شود. این زنگ خطری جدی برای والدین است که باید از همان ابتدا به بهداشت دهان و دندان کودک توجه کنند. یکی از مهم‌ترین دندان‌هایی که در معرض پوسیدگی زودرس قرار می‌گیرد، اولین دندان آسیای دائمی است که حدود ۶ سالگی و در فضایی پشت دندان‌های شیری می‌روید. این دندان اغلب توسط والدین با دندان شیری اشتباه گرفته می‌شود و به دلیل موقعیت انتهایی در دهان، تمیز کردن آن برای کودکان دشوار است و بالاترین میزان شیوع پوسیدگی را در این سنین به خود اختصاص می‌دهد.

اولین علائم پوسیدگی دندان در کودکان نوپا که از چشم والدین دور می‌ماند

تشخیص پوسیدگی دندان در مراحل اولیه، به ویژه در کودکان نوپا که قادر به بیان درد خود نیستند، بسیار دشوار است. اولین علامت پوسیدگی اغلب به صورت لکه‌های سفید گچی رنگ روی مینای دندان، به خصوص در نزدیکی خط لثه دندان‌های جلویی فک بالا، ظاهر می‌شود. این لکه‌ها ممکن است در محیط مرطوب دهان به راحتی دیده نشوند و تنها پس از خشک کردن دندان‌ها، قابل تشخیص باشند. با پیشرفت پوسیدگی، این لکه‌ها به تدریج به رنگ زرد روشن، سپس قهوه‌ای و در نهایت سیاه تغییر می‌کنند و ممکن است حفره‌های کوچکی نیز ایجاد شود.

به گفته chop،

علائم ممکن است ابتدا به‌صورت لکه‌های سفید روی دندان‌ها ظاهر شوند. سپس، یک پوسیدگی اولیه با رنگ قهوه‌ای روشن روی دندان ایجاد می‌شود. به‌تدریج رنگ دندان تیره‌تر شده و ممکن است حفره یا سوراخی در دندان (کاویتاسیون) ایجاد شود. همچنین ممکن است علائمی مانند حساسیت به شیرینی‌ها و نوشیدنی‌ها یا غذاهای سرد نیز بروز کند.

همچنین در کودکان نوپا، علائم غیرکلامی مانند بی‌قراری، مشکل در غذا خوردن (ترجیح مایعات به غذاهای جامد)، ورم یا قرمزی لثه، بوی بد دهان و حتی جوش‌های چرکی روی لثه می‌تواند نشان‌دهنده پوسیدگی باشد.

پوسیدگی زودرس دندان یا “سندرم شیشه شیر” در نوزادان چیست؟

پوسیدگی زودرس دندان (Early Childhood Caries – ECC) یا همان «سندرم شیشه شیر»، عارضه‌ای شایع در نوزادان و کودکان بسیار کم سن (معمولاً زیر ۲ سال) است. این نوع پوسیدگی زمانی رخ می‌دهد که کودک با شیشه شیر (حاوی شیر، شیر خشک، آبمیوه یا نوشیدنی‌های شیرین) به خواب می‌رود یا برای مدت طولانی از سینه مادر تغذیه می‌کند.

بر اساس گزارش betterhealth.vic.gov،

قند موجود در این مایعات در دهان کودک جمع شده و باکتری‌هایی مانند استرپتوکوک موتانس (Streptococcus mutans) را تغذیه می‌کند. از آنجایی که جریان بزاق در هنگام خواب کاهش می‌یابد، دندان‌ها در برابر اسید تولید شده توسط باکتری‌ها بی‌دفاع می‌مانند و به سرعت دچار پوسیدگی می‌شوند. این پوسیدگی اغلب دندان‌های جلویی فک بالا را درگیر می‌کند و می‌تواند بسیار گسترده باشد.

نقش تغذیه، بهداشت و عوامل دیگر در پوسیدگی دندان کودک

• تغذیه نامناسب: مصرف مکرر و زیاد مواد قندی و نشاسته‌ای مانند شیرینی‌جات، شکلات، آبمیوه، نوشابه، چیپس و پفک، اصلی‌ترین منبع غذایی برای باکتری‌های پوسیدگی‌زا است. تکرار دفعات مصرف این مواد، حتی به مقدار کم، بیشتر از مقدار کلی مصرف در طول روز، به پوسیدگی دندان کمک می‌کند.
• عدم رعایت بهداشت دهان و دندان: مسواک نزدن منظم و صحیح و عدم استفاده از نخ دندان، باعث تجمع پلاک میکروبی می‌شود. پلاک، لایه‌ای چسبناک از باکتری‌ها، مواد غذایی و اسید است که به دندان‌ها چسبیده و مینای دندان را تخریب می‌کند.
• انتقال باکتری: باکتری‌های پوسیدگی‌زا، به ویژه استرپتوکوک موتانس، می‌توانند از بزاق والدین (یا سایر مراقبان) از طریق استفاده از قاشق مشترک، تمیز کردن پستانک با دهان و بوسیدن، به دهان کودک منتقل شوند.
• عوامل ژنتیکی: برخی کودکان به صورت ژنتیکی مینای دندان ضعیف‌تری دارند یا تمایل بیشتری به مصرف قند دارند که ریسک پوسیدگی را افزایش می‌دهد.
• تغذیه مادر در دوران بارداری: سلامت دندان‌های جنین تا حدودی به تغذیه و مراقبت‌های دندانی مادر در دوران بارداری بستگی دارد. اطمینان از دریافت کافی ویتامین‌های A ،D و C در دوران بارداری برای رشد صحیح دندان‌ها و استخوان‌ها حیاتی است.
• کاهش ترشح بزاق: بزاق نقش مهمی در شستشوی ذرات غذا، خنثی کردن اسیدها و ترمیم مینای دندان دارد. شرایطی که باعث خشکی دهان یا کاهش بزاق می‌شود، خطر پوسیدگی را افزایش می‌دهد.

بهترین زمان برای اولین ویزیت دندانپزشکی اطفال چه سنی است؟

توصیه می‌شود اولین ویزیت دندانپزشکی کودک با رویش اولین دندان شیری یا حداکثر تا یک سالگی انجام شود. این ویزیت اولیه به دندانپزشک اطفال اجازه می‌دهد تا وضعیت دهان و دندان کودک را بررسی کرده، توصیه‌های لازم را به والدین ارائه دهد و از بروز مشکلات جدی در آینده جلوگیری کند. پس از آن، مراجعات منظم هر ۶ ماه یک بار برای معاینه و پیشگیری ضروری است.

درمان‌های پیشگیرانه دندانپزشکی کودک

• فلورایدتراپی: استفاده موضعی از وارنیش فلوراید توسط دندانپزشک، مینای دندان را تقویت کرده و مقاومت آن را در برابر اسیدها و پوسیدگی افزایش می‌دهد. این روش به ویژه برای دندان‌هایی که تازه رویش کرده‌اند یا دارای لکه‌های سفید اولیه هستند، بسیار مؤثر است.
• فیشور سیلانت: شیارپوش یا فیشور سیلانت، ماده‌ای هم‌رنگ دندان است که در شیارهای عمیق دندان‌های آسیاب (که مستعد تجمع غذا و باکتری هستند) قرار داده می‌شود و از پوسیدگی آن‌ها جلوگیری می‌کند. بهترین زمان برای انجام فیشور سیلانت، بلافاصله پس از رویش کامل دندان‌های آسیای دائمی (حدود ۶ و ۱۱ سالگی) است.

تشخیص و روش‌های درمانی پوسیدگی دندان کودکان

در صورت مشاهده هرگونه علامت پوسیدگی، مراجعه به دندانپزشک اطفال ضروری است. تشخیص پوسیدگی از طریق معاینه چشمی، بررسی سابقه کودک و در صورت نیاز، عکس‌برداری رادیوگرافی انجام می‌شود. روش‌های درمانی بسته به شدت و عمق پوسیدگی متفاوت است:

• فلورایدتراپی: در مراحل اولیه پوسیدگی (لکه‌های سفید)، استفاده از وارنیش فلوراید می‌تواند به توقف پیشرفت پوسیدگی و بازسازی مینای دندان کمک کند.
• ترمیم و پر کردن دندان: برای حفره‌های کوچک تا متوسط، دندانپزشک قسمت پوسیده را برداشته و با مواد ترمیمی (آمالگام یا کامپوزیت همرنگ دندان) پر می‌کند.
• روکش دندان: در مواردی که پوسیدگی گسترده است و ساختار دندان ضعیف شده، ممکن است نیاز به روکش دندان (معمولاً روکش‌های فلزی ضد زنگ برای دندان‌های شیری) باشد.
• عصب‌کشی (پالپوتومی/پالپکتومی): اگر پوسیدگی به عصب دندان رسیده و باعث عفونت شده باشد، دندانپزشک اقدام به عصب‌کشی می‌کند تا دندان حفظ شود.
• کشیدن دندان: در موارد بسیار شدید که دندان قابل ترمیم نیست یا عفونت گسترده‌ای دارد، ممکن است کشیدن دندان شیری تنها راه‌حل باشد. عوارض عدم درمان پوسیدگی شامل درد شدید، آبسه، عفونت‌های گسترده، مشکلات تغذیه‌ای، تأثیر بر رویش دندان‌های دائمی و حتی مشکلات سیستمیک سلامت است.

نکته: تأکید می‌شود که روش‌های خانگی مانند غرغره آب نمک یا استفاده از گیاهان دارویی، تنها می‌توانند به عنوان مکمل برای پیشگیری یا کاهش علائم موقت (مانند التهاب لثه) به کار روند و هرگز جایگزین درمان‌های تخصصی دندانپزشکی برای پوسیدگی موجود نیستند. برای درمان قطعی پوسیدگی، مراجعه به دندانپزشک متخصص اطفال الزامی است.

نتیجه‌گیری

همانطور که گفته شد؛ پوسیدگی می‌تواند از زمان رویش اولین دندان شیری آغاز شود؛ بنابراین مراقبت از سلامت دهان و دندان کودک نباید به سنین بالاتر موکول شود. لکه‌های سفید روی دندان، تغییر رنگ به زرد یا قهوه‌ای، ایجاد حفره، حساسیت، بی‌قراری هنگام غذا خوردن و بوی بد دهان از جمله نشانه‌هایی هستند که می‌توانند نیاز به بررسی دندانپزشکی را نشان دهند.

رعایت بهداشت دهان، محدود کردن مصرف مکرر مواد و نوشیدنی‌های شیرین، جلوگیری از خوابیدن کودک با شیشه شیر حاوی مایعات شیرین و مراجعه منظم به دندانپزشک اطفال، نقش مهمی در پیشگیری از پوسیدگی دارند. درمان‌های پیشگیرانه مانند فلورایدتراپی و فیشور سیلانت نیز می‌توانند از دندان‌های مستعد پوسیدگی محافظت کنند.

مهم‌ترین نکته این است که پوسیدگی دندان کودکان را نباید به دلیل شیری بودن دندان‌ها نادیده گرفت. تشخیص و درمان به‌موقع می‌تواند از درد، عفونت، آسیب به ساختار دندان و مشکلات احتمالی در رویش دندان‌های دائمی جلوگیری کند و به حفظ سلامت لبخند کودک کمک کند.